Kemal Sayar

Prof. Dr. Kemal Sayar ile Stres ve Depresyon Üzerine Söyleşi

Basında Biz

Stres ve Depresyon Üzerine Söyleşi

Diyanet Aylık Dergi

Kadim medeniyetler, insanın hep böyle ağzı kulaklarında, çok mutlu, hiçbir şey düşünmeyen, hiçbir şeyi dert etmeyen varlık olarak görmüyorlardı. Daha ziyade insanı sevinciyle, kederiyle, neşesiyle bir bütün olarak algılıyorlardı.

Hocam temel bir soru ile başlayalım isterseniz, “stres” nedir?

Stres insan vücudunun ve ruhunun zorlanmasıdır. Kaldırabileceği yükten fazla yük yüklenmesidir. Hepimiz belli bir yükü taşımaya programlıyız zaten. Hepimizin hayatta karşılaştığımız zorlukları göğüsleyebilme kabiliyeti vardır. Fakat bazen çok özel durumlar meydana gelirBizim baş edebileceğimiz zorlukların daha ötesinde zorluklarla karşılaşırız. İşte böyle durumlarda ruhumuz ve vücudumuz buna adapte olmakta zorlanır. Kendi dengesini sürdürmekte zorlanırStres bu zorlanma hâlidir.

Strese davetiye çıkaran faktörler nelerdir?

Strese davetiye çıkaran faktörler; , aile ve arkadaş hayatında birtakım arıza, tıkanma ve sıkıntılar ile buradaki dengeleri iyi ayarlayamamak şeklinde ana başlıklarla özetlenebilir. Kişi özel hayatında büyük sarsılmalar ve örselenmeler yaşadığında kendi içsel kaynaklarını ve manevi kuvvetlerini imdada çağırır. Ama bu kuvvetler ya yoktur ya kenmiştir. İşte bu durumda zorlanma kişinin takatini aşar. İnsanın kendi fıtratına uygun bir hayatı tercih etmemesi, mesela çok hızlıçok hareketli bir hayatın içinde olup sevdiklerine zaman ayıramaması ona yavaş yavaş bir yük bindirir. Sosyal çevresinden kopmuş, şehir hayatının içinde atomize olarak yalnızlaşmış bireyler, yaşadıkları tecrübeyi anlamlandıramadıklarında sonraki ufacık bir darbede yıkılabilir. O yüzden biz ruh hekimlerinin hep söylediği bir şey, insanın hayatında onun sıkıntısını çekecek, onu tamponlayacak, onun gerilimini azaltacak rahatlama alanları da olmalı, düsturudurYani kitap okumaktır, müzikle uğraşmaktırkendini aşan bir ülkü ve amaca yönelmektir. Dostlarla sık sık buluşmaktır. İnsan yaşadığı anı kıymetlendirmeyi bilmeli, anın içine saklı mucizeyi görebilmeli…

Stresin psikolojik ve biyolojik etkileri nelerdir? Ya da böyle bir ayrım yapılabilir mi sizce?

Doğru, yapılabilir. Çünkü zorlanma, psikolojik olarak daha sıklıkla endişe bozukluklarına ve depresyona yol açar. Depresyon âdeta içimizdeki o negatif enerjinin birikmesi hâlidir. İnsanlar hayat boyu olumsuz olaylar yaşarlar. Onlara göğüs gererler ancak sonra bir bakarsınız en basit bir olayda depresyona girmişler. İşte orada ben bir benzetme kullanıyorum. Hani depremden önce fay hattında enerji birikmesi diyoruz ya… Hepimiz böyle olumsuz olayların, olumsuz yaşantıların getirdiği enerjiyi biriktiriyoruz içimizde. İçimizdeki fay hattı kırıldığında da depresyon ve panik bozukluğu gibi rahatsızlıklar ortaya çıkıyor. Stresin insan vücudundaki etkisi daha çok psikosomatik hastalık dediğimiz rahatsızlıklardır. Bu rahatsızlıklar, tıpkı bir bedensel hastalık gibi belirti verirler fakat tetkik ettiğiniz zaman organik hiçbir sebep bulunmaz. Yani ne beyinde, ne kalpte ne eklemlerde bir şey çıkmaz ama belirti çok şiddetlidir. İnsanı normal bir bedensel hastalık gibi yatağa düşürür, üzer. Bu da yine dışa vurulmayan duyguların içeride birikmesi sonucunda oluşan bir rahatsızlıktır

Bunların belirtilerinden bahsedebilir misiniz?

Stresin biyolojik belirtileri insanın vücudunun sempatik sisteminin fazla çalışmasıyla

zuhur eder. Bu da neye yol açar? Aşırı terleme, titreme, gözlerde büyüme, kalp atışının

hızlanması, bağırsaklarda hızlanma… Bunu

size yaklaşmakta olan bir köpeğin sizde yarattığı bir hadise olarak da düşünebilirsiniz.

Adrenalin fazla deşarj olduğu zaman insanda bu tür belirtiler olur. Bu tür belirtilerin

çok sık olması ve süregenleşmesi, vücutta

kortizol dediğimiz stres hormonunu arttırır

ve kortizolün artması da depresyonu davet

eder. Yani stres hormonu arttığı zaman depresyon daha kolay bir şekilde gelir, yerleşir

insan vücuduna. Psikolojik belirtiler; çabuk

yorulma, çabuk bıkma, hayattan zevk almama, çabuk endişeye kapılma, çabuk evhama

kapılma, hayatı yaşamaya değer bulmama,

heves sahibi olamama, uykusuzluk, iştahsızlık, moral bozukluğu gibi belirtilerle kendini

gösterir.

Bir yazınızda “Biz geçmiş nesillere kıyasla

daha incinebilir durumdayız. Psikolojik

anlamda kendimizi emniyette hissetmiyoruz.

Endişeli, gergin ve nevrotiğiz.” diyorsunuz.

Ne oldu da geçmişe kıyasla kırılgan ve incinir

hâle geldik?

Geçmiş toplumlarda ıstıraplardan kaçılmı-

yordu. İnsanlar ıstırabı hayattan kovulması

gereken bir şey değil, hayatta insana bir şeyler öğreten bir hoca, bir bağış, bir öğretmen

olarak görüyorlardı. “Aşk derdiyle hoşam

/ El çek ilacımdan tabib”, diyor Fuzuli. Mesela Fuzuli’nin şiirlerine baktığınız zaman

ıstıraptan hoş olma, ıstıraptan bir şeyler

öğrenme, ıstırabı konuk etme yönünde pek

çok dizeye rastlarsınız. Kadim medeniyetler, insanın hep böyle ağzı kulaklarında,

çok mutlu, hiçbir şey düşünmeyen, hiçbir

şeyi dert etmeyen varlık olarak görmü-

yorlardı. Daha ziyade insanı sevinciyle,

kederiyle, neşesiyle bir bütün olarak algılı-

yorlardı. Dolayısıyla bu yaklaşımda keder,

ıstırap hayattan kovulması gereken bir şey

değildir. Sadece katlanmamız gereken bir

şeydir. Çünkü onun gelişiyle de biz bir şey

öğreniriz; hayatın kırılganlığını, geçiciliğini

öğreniriz. Her zaman mutluluğun kaim

olmadığını öğreniriz. Modern medeniyette

ise hüzne dair her şeyi hayattan kovma, ıstırabı hayattan kovma gibi bir şey var. Ölü-

görmeme, insana sıkıntı veren her şeyden hızlı bir şekilde kurtulma yönünde bir

eğilim var. Buna bazı yazarlar “ağrıdan kaçış

toplumu” diyor. Böyle olunca da insanlar,

hayatlarında ıstırabı, sıkıntıyı hemen kovmak istiyorlar ve dirençsiz insanlar ortaya

çıkıyor. Eskiden insanların çok kolaylıkla

tahammül edebildiği bazı basit dertlere bile

tahammül edemeyen bunun için hemen

doktorlara koşan insanlar hâline geldik. En

ufak bir şeyde çabuk tehevvüre kapılıyoruz. Çabuk infiale kapılıyoruz ve hemen o

yaramızın, ıstırabımızın dindirilmesini bekliyoruz. Hâlbuki biraz beklemeyi bilirsek,

ıstırabımızı dinlemeyi öğrenirsek, o ıstıraptan öğreneceğimiz çok şeyler vardır. Ben

buna son kitabımda “üretken ıstırap” adını

verdim. İnsan o ıstırabı niçin yaşadığını

anlayabilirse, anlam verebilirse yaşadıkları-

na, o üretken ıstırap hâline gelir ve oradan

biz gelişerek çıkarız. Yani aslında filozofun

söylediği gibi “bir yumruk, öldürmüyorsa

güçlendirebilir de sizi.”

Eğitimle stres arasında son dönemde ciddi

verilere rastlanıyor. Eğitimli olmakla, stres

arasındaki ilişkiyi nasıl değerlendiriyorsunuz?

Psikolojik stres, eğitim ayırt etmez. Psikolojik stres, psikolojik zorlanma insanların

zenginlik, rütbe, makam, mansıp gibi tasnif

aletlerine göre dağılmaz. Her insanı tutabilir. Her insana uğrayabilir. Ama bir insan o

stresi dağıtabilecek, gönlünü eyleyebilecek

birtakım vasıtalara sahipse elbette o stresten

daha az etkilenir. Bu da eğitimle daha fazla

mümkün olabilir. Ama eğitim bunun yeter

şartı değildir. İnsan eğitimli olabilir ama

bir ıstırapla, zorlukla baş edebilecek manevi

kaynaklara sahip olmayabilir. Burada çok

faktörlü bir şeyden bahsediyoruz. İçinde

yaşadığımız kültür, bizim baş etme mekanizmalarımız, bizim ailede yetiştirilme biçimimiz, biyolojik altyapımız, sosyal çevremiz,

bütün bunlar, bir stresin bizde ne ölçüde

rahatsızlığa yol açacağını belirler. Yani ben

biyolojik olarak, genetik olarak daha sıkıntılı

bir ailenin içinde doğmuşsam, annemde ve

babamda ağır depresyon varsa benim de

depresyon geçirme olasılığım yüksektir. Sosyal çevrem darsa, bana destek olan insanlar

azsa depresyon geçirme olasılığım daha

fazladır. Psikolojik olarak, mesela çocuklukta kötü yetiştirilmişsem, anne ve babam

beni ihmal etmişse, sevgi dolu bir ortamda

büyümemişsem yine depresyona yakalanma

ve stresin getirdiği zorluklara yakalanma

ihtimalim daha fazladır. Burada çok faktörlü

bir yapıdan bahsedebiliriz.

Büyükşehirlerde yaşayan her yüz kişiden

otuzu psikolojik rahatsızlık içinde, meslekten

birisi olarak bu tabloyu nasıl yorumluyorsunuz? Ne durumdayız millet olarak?

Modern toplumlarda giderek ruhsal rahatsızlıkların yaygınlığında bir artış var. Bunun bir

sebebi de insanları rahatlatan manevi kaynaklardan giderek uzaklaşıyor olmamız. İnsanlar maalesef modern toplumda birbirine

yabancılaşan, birbirinden uzaklaşan, birbirinden imdat isteyemeyen bireylere dönüşmüş

durumda. Dolayısıyla modern toplum yalnızlar ordusu meydana getiriyor. Sanayileşmenin ve kapitalizmin getirdiği yabancılaşma

da bunun cabası. Bu yalnızlar ve birbirine

yabancı insanlar toplumunda kimse kimseye yar olmuyor, kimse kimsenin kapısını

çalmıyor. Özellikle modern batı toplumlarını

kastederek söylüyorum. Giderek komşuluk

azalıyor, sosyal ilişkiler zayıflıyor ve insana

anlam sağlayan büyük çerçeveler kayboluyor; millet gibi, din gibi bu tür anlam sağlayıcı çerçeveler kaybolduğunda insan kendini

kurak, yapayalnız, bir adada hissediyor. Ve

ruhsal rahatsızlığın üzerinde en kolay temellendiği insan tipi de budur. Yalnız, herhangi

bir anlam çerçevesi olmayan, boşlukta asılı

insan tipidir. Bu insan tipi çoğaldıkça ruhsal

rahatsızlıklar da çoğalıyor. Bu anlamda stres,

depresyon ve endişe bozukluklarını modern

uygarlığın yaygın olarak ürettiği bir ruh hali

olarak tanımlayabiliriz.

Stresten kurtulmak bireyin elinde midir?

Elbette elimizdedir. Sevdiklerimize fazla

zaman ayırabiliriz. Çalışma saatlerimizi

dengeli kılabiliriz. Çalışma saatlerimizin

sevdiklerimizin zamanından çalmamasına

dikkat edebiliriz. Hayatta sadece bir alanda

var olmak yerine birkaç alanda var olmaya

gayret edebiliriz. Ne kadar çok alan açarsak

kendimize hayatta o kadar iyidir. Etrafımızda yeterince dost olmasına dikkat etmeliyiz.

İnsanı diri tutan şey, canlı-insan ilişkileridir.

İnsan insanın cennetidir” diyorum ben.

Etrafımızda ne kadar bizi seven, bizim onu

sevdiğimiz, dayanışma hâlinde olduğumuz

güzel arkadaşlarımız varsa o kadar bu hayata tutunur ve bu hayatı severiz. Bir de tabii

insanın ruhunu zenginleştiren manevi pratiklerden uzaklaşmamak gerekir. Bu dünyayı

sadece bu dünya için yaşamadığımızı, bu dünyanın öte âlemin bir tarlası olduğu idrakiyle yaşamamız gerektiğini bilmemiz lazım.

Böyle yaşarsak günlük hayatın bazı ufak tefek dertlerini de çok büyütmemiş oluruz.

Dinî inanç insanı stresten kurtarırveya inancın stresi önlemede rolü nedir?

İbadetler layıkıyla yapıldığı zaman, içinde tefekkür nüvesi barındırıldığı zaman, sadece bir ritüel olarak değil de ihtiva ettikleri anlamları da idrak ederek yerine getirildiği zaman insanı elbette bir ölçüde stresten ve ruhsal sıkıntılardan koruyabilir. Çünkü müteal âlemle kurduğunuz rabıta sizi bu dünyanın hayhuyundan, dertlerinden bir ölçüde kurtarır. Ayrıca kurmuş olduğunuz bu rabıta, sizin hayatınızın sadece bu âlemle sınırlı olmadığını gösterir, fısıldar. Sizi buna ikna eder. Nitekim hüzünle ilgili yaşantılardoğu toplumlarında daha kolay kabul edilirÇünkü hüznün hayatın bir parçası olduğunainsanın hüzün üzere olması gerektiğineçok da fazla dünyaya kendini kaptırmaması gerektiğine inanılır. Dolayısıyla hayatın rılganlıklarını baştan kabul eden, bu dünyadaki seferin geçici bir sefer olduğunu asıl seferin öte âlemlere olduğunu idrak eden bir bilinç, bize günlük hayatın dertleri karşısında daha dirençli bir yapı sağlar.

Duanın stresi önlemedeki rolü üzerinde neler söylemek istersiniz?

Dua, insanın kendi varlığını, kendi bedenini âdeta arkada bırakarak Allah ile hemdem olmasıdır. Ben günlük hayatın içinde pek azımızın Allah ile irtibat kurduğunu düşünüyorum. O bize her yerde konuşuyor ama biz O'na çok az cevap veriyoruz. Çok az O'nadoğrudan hitap ediyoruz. Dolayısıyla duahas bir varoluşla onu yapabildiğimiz, temiz bir yürekle Allah’a yönelebildiğimiz zaman insana büyük bir arınma imkânı veriyor. yük bir kuvvet ve yakınlık imkânı veriyor. Ve elbette insanın sıkıntısını, stresini azaltıyor.

Toplumdaki alkol, sigara, internet bağımlılığı vb. zararlı alışkanlıkların stresi arttırmasındaki dolaylı ve direkt ilişkileri üzerinde durur musunuz? Ayrıca bu kadar zarara maruz kalan gençliğin durumunu ve ıstırabını nasıl görüyorsunuz?

Her türlü bağımlılık insanın stresini arttırır. Buna siz alışveriş bağımlılığını, eğlence bağımlılığını, hedonizmi de ekleyebilirsiniz. Her türlü bağımlılık insanın iradesini sıfırladığı ve onu başka kuvvetlerin tesirinde zavallı bir organizma hâline getirdiği için insanın stresini artırır. O yüzden insaniradesini kuvvetlendirmeye çalışmalı ve her türlü bağımlılığın üstesinden gelmeye gayret etmelidir.

Diğer meselede ise gençlik, küresel rüzgârların biraz fazlaca tesiri altında. Küresel rüzgârlar da hep tüketimci bir gençliği özendiriyor. Gençlerin çok harcamasını ve kendi küresel ikonlarına tabi olmasını, Batılı starların tişörtlerini giymelerini, onların kasetlerini almalarını telkin ediyor. Bu da geleneksel kültür ile bizim gençlerimizin irtibatının kopmasına yol açıyor. Ama ah vah etmeye gerek yok. Her aile, çocuğunungencinin nerede, ne yaptığını bilmekle kelleftir. Biz çocuklarımızın kendi gelenekleri ile irtibat kurmasına fırsat veren sorumlu anne-babalar olursak çocuklarımız da daha bağımsız ve küresel rüzgârların gütmediği çocuklar olacaktır.

Peki, stres ve depresyonun birey üzerinde bu kadar zararları var iken toplumların depresyonu nasıldır?

Toplumsal depresyon vuku bulduğundao toplumda iyiliğin pek anlamı kalmıyorİnsanlar eğer iyilerin mükâfata kavuşacakları, kötülerin cezalandırılacakları yönünde bir kanaate sahip olmaz iseler, yılgınlık, “adam sende”cilik, vurdumduymazlık baş gösteriyor. Kimse, kimse için kılını kıpırdatmıyor. Böyle toplumlar da yavaş yavaş erimeye ve yok olmaya başlıyorlar. Çünkü bir toplumu ayakta tutan şey, hayat neşesidir. Onun teyakkız hâlidir. Herkesin birbirine koşmayabirbirine yardım etmeye hazır olma hâlidirTürkiye her şeye rağmen çok coşkulu bir toplumdur. İşte Van’da bir deprem olur, insanlar seferber olur. Batı toplumları giderek o hayat neşesini kaybediyorlar. Sıkıntının çağdaş batı toplumlarının belirgin ruh hâli olduğunu söyleyen müellifler var. Asrımıza “endişe çağı” adını verenler var. Hayat neşesini bulamadığınız için bir tür yılgınlık görüyorsunuz insanlarda. O yılgınlık hissi bireysel depresyona da dönüşebiliyor. Bizim toplumlarımız hâlâ o yaşama neşesini içinde sakladığı için -bunda inancın hâlâ hayatın merkezinde olmasının büyük rolü var- bu yılgınlığa tam manasıyla teslim olmuş değilBütün yaşadığımız badirelere rağmen…

Peki din görevlileri stres ve depresyon içerisindeki insanlara nasıl bir dil kullanmalıbu konuda neler tavsiye edersiniz?

Ben Güney Afrika’dan yeni geldim. Yol üzerinde bir pazar ayini bulabilir miyiz, dedikKilise aradık, siyah vatandaşlar nasıl ayin yapıyorlar, bakalım, dedik. Bir tarla ayinine denk geldik. İngilizce bir ayindi. Oradaki rahip cemaatine bir saat boyunca baştan aşağı bir terapi yaptı. Bir psikiyatrist, bir psikolog ne yapması gerekiyorsa o da onu yaptı. Ben din görevlilerimizin psikolojiye aşina olmaları gerektiğini düşünüyorum. Çünkü bazen insanlar bize gelmeden önce size geliyorlarsizden yardım istiyorlar. Dolayısıyla kime nasıl yardım edeceğiniz hakkında bir fikriniz, bir düşünceniz olursa onları iyi, doğru yönlendireceğinizi düşünüyorum. Psikolojik kavramlara, durumlara, hastalıklara da aşina olunursa mesajlar da doğru bir şekilde iletilebilir diye tahmin ediyorum. O yüzden işinizin bir tarafının da insanların ruhsal ıstırabıyla uğraşmak olduğunu unutmamalısınız. Geçmişte batı dünyasında psikiyatristler, psikoterapistler yokken bu işi rahipler yapıyordu. Daha eski çağlarda şamanlar yapıyordu. Bizim toplumumuzda ruhsal sıkıntısı olan insanların sığındıkları yerler tekkelerdi. Yani ruhsal tedavi işinin dinî bir tarafı var. Bunu kimse inkâr edemez.

Hocam son soru olarak stresten kurtulmada pratik olarak neler önerirsiniz?

Bedensel hareket önemli, yürüyüş önemlikendine, sevdiklerine zaman ayırabilmek önemli. Hobiler edinmek ve o uğurda çalışmak önemli. Diğerkâm olabilmek, yani başka insanlara bir şeyler verebilmek önemliÇünkü pek çok çalışma başka insanlara bir şeyler verebilenlerin daha mutlu olduğunu gösteriyor. Dostluk ilişkileri, yakın ilişkileri çok önemli. İnsanın kendini bir yere ait hissetmesi, aidiyet çok önemli. Mana duygusu ve hayatı mana duygusuyla yaşayabilmek çok önemli. Niçin yaşadığının cevabını verebilmek önemli. Her şeyden ötesi, herhâlde varlığımızı istinat edeceğimiz bir anlam çerçevesine sahip olmamızdır. İnsan anlamla yaşayan bir varlıktır.

Görüntüleme Sayısı : 8587
Kemal Sayar Kemal Sayar Valid CSS!
Copyright © 2013-2017 Kemal Sayar Tüm hakları saklıdır. © Web Tasarım